AnasayfaHakkımızdaBirimimimizdeki Dosyalar
Anasayfa

3. Mühendishane-i Berrî-i Hümâyûn

1789 yılında tahta çıkan III. Selim iyi eğitim görmüş, çok zeki ve yenilik taraftan bir padişahtı. 1792 yılında Mühendishane-i Sultanî'yi kurdu, bu okulda Türkçe, Latince ve Avrupa dilleri ve teknik ilimler okutuldu. Nihayet 1210 (1795) kanunnamesi ile Hasköy'de devrine göre çok iyi bir okul olan Mühendishâne-i Fünûn-u Berrî-i Hümâyûn veya Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn kuruldu. Bu okulda, matematik, coğrafya, kozmografya, fizik, balistik, askeri talim ve tahkimat gibi dersler ile Fransızca okutuluyordu. Öğrencilerin sıralara oturarak ders gördüğü, yabancı dil öğrendiği batılı anlamda öğretim yapan ilk okul bu Mühendishane oldu. Mühendishane-i Berrî-i Hümâyûn, 1792 yılında yeni bir Topçu ve Lağımcı (istihkâm) okulu olarak kurulmuş olan, Humbarahanenin yanında açıldık.

Kapı üzerine yerleştirilen kitabede, açılışın 1210/1795 tarihi olmasına rağmen, ilâvelerin 1211 yılı Muharrem ayı yani 1796 Ağustos ayına kadar devam ettiği B.A. Cevdet Tasnifi 836 numaralı evraktan anlaşılmaktadır. Mektep iki katlı olarak yapılmışdı. İki oda, iki dersane üstkatta ve iki oda, iki dersane alt katta inşa edilmişti. Her dersanede üçer sıra ve sıralar üzerinde kitap koymak için çekme gözler vardı. Hocaların ders verdiği kürsülere üçer basamak ile çıkılıyordu. 1796'da inşaatın tamamlanması ile alt kattaki odalardan ikisi hendese aletleri inşa etmek için atölye olarak ayrılmış avluya ayrıca dökmeci odası yapılmıştı. Ayrıca hocalar, halifeler için bir oda, kapıcı odası, kömürlük vardı. Binanın çatısı kiremitle örtülü idi. Mektebin en itinalı ve süslü yapılmış yeri kütüphanesiydi. III. Selim'in hediye ettiği alet ve kitaplar bu kütüphanede muhafaza edilirdi.

Mühendishanenin kuruluş kanunu olarak bilinen 1210 kanunnamesi akademik tarihimiz bakımından çok büyük önem taşımaktadır. Bu kanunnamede dersler, rütbeler, maaşlar, terfiler, elbiseler, aynî yardımlarla beraber hocaların tayini gibi hususlar ayrıntılı bir şekilde açıklanmaktadır. Kanunnamede yeni hocaların tayininde yalnız ilmî seviyeye bakılmasının, iltimas yapılmamasının gerektiği vurgulanmakta, hocalar büyük bir suç işlemedikçe istifa etmedikçe veya emr-i Hak vaki olmadıkça azîl ve nakillerinin mümkün olmayacağı kesin olarak belirtilmektedir. Mesela: "Hocalar Mühendishâne-i Berrî-i'nin cümle hülefâ ve şakirdânma talim-i fünûn-ı lâzime ve tefhim-i elsine-i mukteziye eylemek üzere ehl-i ilm ve sahibi marifet kimesnelerden tertip oluna ve hangi tarîkden olursa olsun tarikleri kayıt olunmayıp cünha-i azîmesi veyahut terki veyahut emr-i Hâk vuku bulmadıkça ve infisâlinden vareste olarak te'binden hoca olmaları meşrut kılına..." ifadesinden de bu kanunun çok ileri bir akademik kariyer kanunu hüviyetinde olduğu görülmektedir. Kemal Beydilli tarafından yapılan araştırmada (1978) Ignatius Mouradgea D'Ohsson (Muradcan Tosunyan) tarafından 1794 tarihinde sunulan lâyihadaki tekliflerin bazılarının bu kanunnamede de aynen bulunduğu tespit edilmiştir.

Kurulan bu Mühendishane'ye, askeri bir okul olmasına rağmen, sivillerin de devam etmesine izin veriliyordu. Açılışından hemen sonra 1796 yılında Mühendishanede bir de matbaa kuruldu. Avrupa'dan çok sayıda kitap ve aletler getirildi. Yeni açılan Mühendishanenin gelişmesi için III. Selim her türlü yardımı yaptı. Sarayda Mühendishanenin işine yarayacak kitap ve aletlerin hepsini oraya devrettirdi. Bu kitap ye aletlerin bir bölümü halen, Mühendishanenin devamı olan İstanbul Teknik Üniversitesi'nde Bilim ve Teknoloji Tarihi Araştırma Merkezi'ndedir. Aletler arasında 1216 yılında İşbiliye'de (Sevilla) usturlab imal eden meşhur Mehmet bin Fütuh'un usturlabı ile diğer iki usturlab ve bir de etalon arşın vardır. Bu etalon arşının yapılış tarihi Paris'teki etalon metreye çok yakındır. Kitaplar arasında ise Nasîreddin Tusî'nin müzeyyen bir şekilde yapılmış Hendese-i Oklides, Batlamyus'un Tahrirî Mıcestî (Almagest) gibi kıymetli birçok kitap bulunmaktadır. H.613/1216 tarihli usturlabın 5 safihası vardır. Bir tanesi bir yüzlü ve latince, diğerleri iki yüzlü ve arapça kufî yazılarla yazılmıştır. İşçiliği fevkaladedir. Ümm-ü usturlab da aynı şekilde yapılmıştır. Buna mukabil ankebut latincedir. Latince olan safiha 48°22' enlem dairesi için yapılmıştır. Buradan usturlabın 48°22' enlem dairesinde bulunan Paris'e Endülüs'ten getirildiği ve oradan da muhtemelen Napoleon tarafından III. Selim'e hediye edildiği tahmin edilmektedir. Napoleon tarafından hediye edilen imzalı kitapların da mevcut olduğu söyleniyorsa da bu kitaplar İTÜ'de bulunamamıştır).



Yeni açılan Mühendishane'de teorik derslerden başka tatbikata da çok önem verilmiş, haftanın belirli günleri öğrencilere arazi üzerinde tatbikat yaptırılmıştır.

Mühendishane'de her sınıf için bir oda olduğu gibi kütüphane, alet odası, atölye gibi kısımlar da vardır. Mühendishane'nin Kütüphanesinin tavanına burçların resimlerinin yapıldığı ve duvarlarına haritaların asıldığı Salih Zeki'nin hatıralarında anlatılmaktadır.





Mühendishane-i Fünûn-ı Berrî-i Hümâyûn'un yeni binası Hasköy'deki Humbaracı Kışlası arazisi üzerinde 1210/1795/96 yılında inşa edildiğinde Galata Mevlevihanesi Şeyhi Galip Efendi'nin yazdığı kitabe ve tarih şiiri de Mühendishanenin kapısına mermer üzerine yazılmıştır.)

Cenâb-ı Hân Selim-i ma'delet-kâr
Ki oldur merkez-i perkâr-ı dünya

Edüp takdim-i azla-ı mesalih
Cihanı kıldı ma'mur'z-zevâyâ

Geçüp tedkîk-i Oklidis-i re'yi
Hikemde oldu Eflatundan alâ

Mühimmât-ı umûr-u cengi yeksa
Aristo gibi tedbir etti hakka

Edüp ezcümle ihya fenn-i harbi
Mühendishane bünyad etti hâlâ

Kılup te'sis-i eşkâl-i mühimmat
Binası oldı kıstas-ı temaşa

Bu mısra geldi bir târih Galib
Mühendishane-i nev-resm-i vâlâ

1210

Mühendishane'nin idaresi şu şekilde idi:

Mühendishanenin nazırı bir de başhoca yani müdürü vardı. Bazan nazır ve müdürlük aynı şahısta toplanmıştı. Atanmalar da başhoca tarafından nazıra arzedilirdi. Bu duruma göre nazır hükümet denetçisi olarak Mühendishanenin başında bulunuyordu. İlk devrede başhocalıkta bulunanlar şunlardır: Abdurrahman Efendi 1795-1800 (1210-1215) kesin değil Hüseyin Rıfkı Efendi 1800-1816 (1215-1232) Seyyid Ali Efendi 1816-1830 (1232-1246) Hoca İshak Efendi 1830-1833 (1246-1249) Halim Efendi (Vekâleten) 1833-1835 (1249-1251) Seyyid Ali Paşa (İkinci defa) 1835-1845 (1251-1262) Seyyid Ali Paşa'nın ikinci Başhocalığı devrinde Nazırlıkla birleştirilerek Başho-calık kaldırılmıştı).

1803-1808 yılları arasında her iki Mühendishane ile Humbarahane Kırımlı Abdullah Ramiz (Paşa) Efendi'nin nazırlığında idare edilmiştir. Alemdar Mustafa Paşa'nın öldürülmesinden sonra Ramiz Efendi 1811 yılında Hüsrev Paşa'nın adamları tarafından öldürülmüştür.

Mühendishane-i Hümayunun Nazırları:

Abdullah Ramiz Paşa - 1803-1808
İbrahim Sâib Efendi - 1824-1825
Mirliva Seyyid Ali Paşa -
Ferik Bekir Paşa - 1847
Ferik İsmail Paşa
Ferik Selim Paşa
Ferik Ethem Paşa
Ferik İsmail Paşa (2. defa)
Ferik Cemal Paşa
Ferik Ramiz Paşa
Ferik Selim Paşa (2. defa) 1288 (1871) yılından itibaren askeriye ile birleştiğinden
Müdür Binbaşı Nuri Bey
Müdür Kaymakam Abdurrahman Bey
1876 yılından sonra okulun askeriyeden ayrılarak tekrar Mühendishaneye dönüştüğünde
Müşir Hüseyin Tevfik Paşa (Tayininde Ferik) (meşhur matematikçi 1878- 1880)
Ferik Muzaffer Paşa
Ferik Hasan Edip Paşa
Ferik Ahmet Paşa
Müşir Mustafa Zeki Paşa

Mühendishane'nin ilk veya ikinci Başhocası Kırım'ın Tornan şehrinden olan Hüseyin Rıfkı Efendi'dir. 1800 yılından 1816-17 yılına kadar bu görevi yapmış sonra bazı binaların tamiri için gönderildiği Medine'de vefat etmiştir. Rıfkı Efendi'nin İlmü'l Kürre, Lağım Risalesi, Usûl-ı Hendese, İmtihan'ül Mühendisin, Telhisü'l Eşkâl ve İrtifa Risalesi gibi eserleri vardır. İlmü'l Kürre yazma olarak İTÜ'de bulunmaktadır.

Mühendishane 4 sınıftan ibaretti. En küçük sınıf 4. ve en son sınıf ise 1. sınıf olarak tanımlanmıştı. Her sınıfın bir hocası ve bir de halifesi vardı. 1. sınıfın yani son sınıfın hocası aynı zamanda Başhoca yani okulun müdürü idi).

4. sınıf yani ilk sınıfta okunan dersler:

Hüsn-ü hat (güzel yazı), imlâ, resim, Arapça, geometriye giriş, rakam, Fransızca

3. sınıf:

İlm-i hesap, usul-i hendese, Coğrafya, Arapça, Fransızca

2. sınıf:

Coğrafya, düzlemsel trigonometri, cebir, arazi ölçümü, harp tarihi

1. sınıf (son sınıf):

Koni kesitleri (Fenn-i mahrutiyat), diferansiyel hesap, entegral hesap, mekanik, astronomi, balistik, istihkâm, talim nazariyeleri.





İçindekiler......................................................................................İleri >>